Cuộc chiến bằng sáng chế

Chả là mình mới đọc tin Samsung được giảm hơn $500 triệu tiền bồi thường cho Apple từ vụ kiện tụng tốn bao nhiêu bút mực của báo chí vừa rồi, nên thừa thắng xông lên làm luôn một (loạt) bài về vấn đề này. Từ ngữ về vấn đề này dịch sang tiếng Việt nghe khá kì, bởi nhiều thứ không phản ánh hết được bản chất của sự viêc (xem thêm)

  1. Bằng sáng chế là gì và tại sao lại cần bằng sáng chế?

Đầu tiên để tìm hiểu vấn đề về cuộc chiến, chúng ta cần phải nắm được patent là gì. Patent, dịch theo tiếng Việt là bằng sáng chế, hay theo Luật Sở hữu trí tuệ là bằng độc quyền sáng chế. Sáng chế, theo định nghĩa của luật SHTT “là giải pháp kỹ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải quyết một vấn đề xác định bằng việc ứng dụng các quy luật tự nhiên.”

Vậy tai sao lại cần bằng sáng chế? Hệ thống bằng sáng chế được tao ra nhằm tưởng thưởng cho những nhà phát minh một thời gian độc quyền đủ dài để họ có thể thu lợi từ sáng chế của mình, đổi lại họ phải tiết lộ chi tiết sáng chế của mình cho công chúng. Nhờ đó, khi hết thời hạn bảo hộ, mọi người có thể sử dụng sáng chế đó tùy ý. Điều này giúp nhà sáng chế an tâm khi họ không phải lo phát minh của mình sẽ bị ăn cắp, từ đó sẽ có nhiều thời gian và công sức dành cho việc phát minh hơn là ngồi canh chừng và bảo vệ sáng chế đó. Về phía nhà nước và xã hội, họ sẽ được hưởng lợi bởi nhà sáng chế sẽ phải tiết lộ phát minh của họ. Giả sử nếu không có hệ thống bằng sáng chế, Edison sẽ không tiết lộ cách làm bóng đèn, và công ty của ông sẽ độc quyền sản xuất bóng đèn trên toàn thế giới, bởi không ai biết cách sản xuất nó cả. Nếu cách thức sản xuất bóng đèn, bánh xe hay máy tính chỉ do một vài công ty nắm giữ, có lẽ thế giới bây giờ đã rất khác. Tất nhiên vẫn có những người không đăng kí bằng sáng chế, nhằm đảm bảo việc họ sẽ không phải tiết lộ bí mật phát minh của mình. Cocacola là một ví dụ điển hình. Hiện nay Cocacola vẫn bí mất công thức của mình, chỉ có họ mới có thể sản xuất ra thứ nước màu nâu có vị đặc trưng như thế. Nếu ngày ấy Cocacola đăng kí bằng sáng chế cho công thức của mình thì chỉ 20 năm sau ngày đăng kí đó, toàn thế giới sẽ được thoải mái pha chế cocacola, và lẽ dĩ nhiên Cocacola sẽ không thể nào hùng mạnh như bây giờ được. Nhưng công thức đồ uống là một thứ có khả năng giữ bí mật cao, trong khi có rất nhiều sáng chế chỉ cần nhìn vào là có thể bắt chước được (Lego chẳng hạn).

Khi một người được cấp patent, sáng chế đó sẽ được bảo hộ trong thời gian quy định (thường là 20 năm). Khi đó người được cấp bằng sáng chế sẽ có toàn quyền sử dụng sáng chế của mình, và không ai được phép sử dụng sáng chế đó nếu chưa được sự cho phép của họ. Một sáng chế nếu muốn đủ điều kiện để được cấp bằng sáng chế cần phải thỏa mãn 3 điều kiện:

  • Tính mới (novelty): sáng chế đó phải có tính mới, khác với những thứ mà nhân loại đã phát minh ra. Tất cả những thông tin được đăng tải ở mọi nơi trên thế giới sẽ được dùng để đánh giá tính mới của sáng chế. Do đó bạn không thể đăng kí một sáng chế của người khác ở Mỹ được, kể cả khi nó hoàn toàn chưa xuất hiện ở Việt Nam, bởi nó đó mất đi tính mới. Tính mới được coi là điểm quan trọng nhất của bằng sáng chế, bởi mục đích cốt lõi của hệ thống bằng sáng chế là thúc đẩy khả năng sáng tạo của con người, và sáng tạo chỉ được coi là sáng tạo khi nó có tính mới.
  • Có trình độ sáng tạo – phi hiển nhiên (non-obvious): trong hệ thống luật về bằng sáng chế, có một nhân vật tưởng tượng được dùng để đánh giá trình độ sáng tạo của sáng chế. Nhân vật đó là một người có trình độ trung bình trong lĩnh vực của sáng chế đó. Sáng chế chỉ được coi là có trình độ sáng tạo khi nó không hiển nhiên đối với nhân vật được nói ở trên. Nói nôm na là nếu anh A, một người có trình độ chuyên môn trung bình, cũng có thể đặt vấn đề, xử lý vấn đề và thu được hiệu quả tương tự như giải pháp được nêu trong đơn xin cấp bằng sáng chế thì sáng chế đó không được coi là có trình độ sáng tạo.
  • Có khả năng áp dụng công nghiệp: trở lại với anh A ở trên. Sáng chế được coi là có khả năng áp dụng công nghiệp nếu như những thông tin được cung cấp trong bằng sáng chế đủ để anh A có thể hiểu và áp dụng, trong điều kiện kĩ thuật hiện tại, lặp đi lặp lại nhiều lần vẫn cho ra kết quả giống nhau. Điều này thứ nhất nhằm bảo đảm việc tiết lộ bằng sáng chế của nhà phát mình là đầy đủ, tránh việc nhà sáng chế giấu những thông tin quan trọng trong đơn xin cấp bằng sáng chế. Hơn nữa, khả năng áp dụng công nghiệp sẽ giúp loại bỏ những sáng chế viển vông, phi thực tiễn trong hoàn cảnh hiện tại. Ví dụ một người sẽ không thể xin bằng sáng chế cho cỗ máy thời gian được, bởi với trình độ công nghiệp bây giờ điều đó là không khả thi, mặc dù rõ ràng nó có tính mới và có trình độ sáng tạo.

Có một số lĩnh vực không được cấp bằng sáng chế. Theo Điều 59 Luật SHTT, các lĩnh vực đó là:

1. Phát minh, lý thuyết khoa học, phương pháp toán học;

2. Sơ đồ, kế hoạch, quy tắc và phương pháp để thực hiện các hoạt động trí óc, huấn luyện vật nuôi, thực hiện trò chơi, kinh doanh; chương trình máy tính;

3. Cách thức thể hiện thông tin;

4. Giải pháp chỉ mang đặc tính thẩm mỹ;

5. Giống thực vật, giống động vật;

6. Quy trình sản xuất thực vật, động vật chủ yếu mang bản chất sinh học mà không phải là quy trình vi sinh;

7. Phương pháp phòng ngừa, chẩn đoán và chữa bệnh cho người và động vật.

2. Thời hạn và phạm vi bảo hộ

Thời hạn bảo hộ bằng sáng chế là 20 năm, kể từ ngày nộp đơn. Khác với bản quyền, bằng sáng chế chỉ được bảo hộ trong phạm vi lãnh thổ của cơ quan cấp bằng sáng chế. Điều đó có nghĩa là bằng sáng chế ở Mĩ sẽ không được bảo hộ ở Việt Nam và ngược lại. Do đó sẽ không khả thi cho bất kì ai muốn được bảo hộ sáng chế của mình trên toàn thế giới, bởi điều đó có nghĩa là họ phải nộp đơn xin cấp bằng sáng chế ở tất cả các quốc gia. Do đó các công ty thường chỉ xin cấp bằng sáng chế ở những thị trường trọng điểm, bởi chí phí xin cấp bằng sáng chế cũng không phải là nhỏ. Nhưng điều này có một cái lợi là nếu bằng sáng chế của họ bị coi là không hợp lệ ở nước này sẽ không ảnh hưởng đến bằng sáng chế của họ ở nước khác, bởi các bằng sáng chế này là độc lập với nhau.

Về lý thuyết là vậy, nhưng thực tế thì hệ thống bằng sáng chế hiện nay có khá nhiều lỗ hổng, sẽ được trình bày ở các kì sắp tới.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s