Bản quyền: từ chuyện khỉ chụp ảnh đến chuyện dùng ảnh như khỉ

Bản quyền là gì? Luật Việt Nam không hề có khái niệm bản quyền, nhưng thường bản quyền được sử dụng với nghĩa như copyrights (“CR”), có nghĩa là quyền tác giả và quyền liên quan. Quyền tác giả ở Việt Nam thì không phải đăng ký, cũng như phần lớn các nước khác. Điều đó có nghĩa là bất kỳ cái gì mà bạn tự mình sáng tạo ra, được thể hiện trên một phương tiện vật chất nhất định thì mặc nhiên được coi là tác phẩm của bạn. Tại sao phải là tự mình sáng tạo ra? Vì nếu bạn sao chép của người khác thì sẽ không được coi là tác phẩm của bạn. Tại sao phải thể hiện trên môt phương tiện vật chất? Tại quyền tác giả không bảo hộ ý tưởng, mà chỉ bảo hộ cách thức thể hiện. Ví dụ bạn có ý tưởng về một bức tranh với ông mặt trời tỏa sáng chói lòa bên góc phải, một ngôi nhà ở chính giữa và một con trâu ở góc trái. Cái đó không được bảo hộ, nhưng nếu bạn thể hiện nó dưới nét vẽ nguệch ngoạc của mình trên một tờ giấy, trên một bức tường hay thành một file máy tính, thì nó sẽ được bảo hộ.

CR ngày xưa thì cũng không quá phức tạp, nhưng từ khi xuất hiện nghề in thì nó bắt đầu nảy sinh nhiều vấn đề. Nếu trước kia muốn sao chép một quyển sách thì chỉ có cách ngồi chép thủ công từng chữ, rất mất thời gian nên cũng không ai quan tâm lắm. Kể từ khi máy in xuất hiện, việc in ấn hàng loạt đã nảy sinh ra những tranh chấp liên quan đến những lợi ích kèm theo tác phẩm đó. Chính vì lý do vậy mà CR ra đời, có lẽ là quyền sở hữu trí tuệ lâu đời nhất. Nhưng rồi với sự xuất hiện của nhiếp ảnh, của phần mềm, của Internet, tranh chấp càng ngày càng nhiều, và ngày càng đa dạng, mà chỉ cách đây vài chục năm sẽ không ai có thể hình dung ra được.

Chẳng hạn năm 2011, Wikimedia từ chối yêu cầu xóa một bức ảnh selfie của một chú khỉ của một nhiếp ảnh gia. Đầu đuôi câu chuyện này là một nhiếp ảnh gia, anh David Slater, làm một chuyến lụi cụi đến Indonesia để chụp ảnh. Trong quá trình tác nghiệp, chắc đang loay hoay thế nào David thì bị một chú khỉ giật mất máy ảnh. Sau đó thì chú khỉ này tranh thủ có máy ảnh trong tay đã tự sướng hàng trăm bức ảnh, trong đó có bức ảnh dưới đây.

Macaca_nigra_self-portrait_large

Wikipedia sử dụng bức ảnh này trên trang web của mình, và khi David phát hiện ra đã yêu cầu Wikimedia gỡ bỏ, với lý do là bức ảnh này đăng mà chưa xin phép mình, vi phạm CR. Wikipedia thì lại cho rằng do bức ảnh này được tạo ra bởi một động vật, nên nếu chiếu theo quy định về CR, thì bức ảnh này sẽ không có CR, bởi không có “human authorship”. Ở đây có thể dẫn ra 2 hướng tranh luận. Một, ông David Slater là chủ của bức ảnh, bởi rõ ràng chú khỉ không có khả năng hiểu biết về máy móc, do vậy, chú ta chỉ có vai trò duy nhất là ấn nút, còn các chế độ ánh sáng, cửa trập… đều do ông David Slater tạo ra. Hơn nữa, bức ảnh này được tạo ra trên máy ảnh và ống kính của ông David Slater, là các công cụ của ông này. Hướng suy luận thứ hai thì cho rằng ông David Slater không phải là chủ, mà chú khỉ cũng không thể là chủ, do vậy, thuộc về public domain. Bởi lẽ thứ nhất, ông David không hề chủ ý tạo ra bức ảnh này, và việc bức ảnh được tạo ra nằm ngoài mong muốn của ông. Thứ hai, không ai chắc chú khỉ có bấm nút gì điều chỉnh trên máy ảnh không, có tác động gì đến các thông số trên máy ảnh hay giữ nguyên như khi mới giật khỏi tay David. Hơn nữa, trong nhiếp ảnh thì bố cục, ánh sáng đóng vai trò quan trọng, then chốt, và bố cục của bức ảnh này được tạo ra bởi chú khỉ. Do vậy, bức ảnh này mặc dù được tạo ra trên máy ảnh của ông David Slater, nhưng nó không phải là sáng tạo của ông, nên ông không thể là chủ của bức ảnh này. Trong tình huống này thì rõ ràng ông David Slater đi theo hướng lập luận thứ 1, còn Wikimedia đã đi theo hướng thứ 2. Đến năm 2014, Văn phòng Bản quyền Mỹ đã làm rõ rằng những tác phẩm không được sáng tạo bởi con người thì không được hưởng quyền tác giả, và trong trường hợp này, tác phẩm được tạo ra bởi chú khỉ. Do vậy, ông David không phải là tác giả của bức ảnh, và bức ảnh thuộc về public domain, có nghĩa là ai cũng được xài.

Tranh chấp bản quyền thì càng ngày càng nhiều, với sự đóng góp to lớn mạng thông tin toàn cầu, hay còn gọi là Internet. Có thể các bạn sẽ hỏi tại sao mình lại dở dói ngồi viết một bài không đầu không cuối như thế này. Xin thưa rằng cũng vì mình khá bất ngờ với việc ảnh của mình bị trang bestprice.vn sử dụng mà không xin phép.

P1030163_1120x800

Bức ảnh mình chụp tại Dresden và đã đăng tại đây

Bestprice.vn

Và trên trang bestprice.vn

Mình cũng không còn xa lạ với tư duy có trên Internet có nghĩa là miễn phí, nên chắc họ cũng chưa nắm được quy định thôi. Do vậy, mình cũng lọ mọ gửi thư nhắc nhở họ về việc nếu muốn sử dụng ảnh của mình thì phải xin phép mình, bởi mình vốn dĩ không phải là một chú khỉ, nên bức ảnh của mình được bảo hộ theo luật định. Sau khi mình gửi thư khuyến cáo thì trang này đã lặng lẽ rút ảnh xuống, mà không một lời hồi âm cho mình. Làm ăn lén lén lút lút thế này thì buồn cười quá, vậy nên nếu bạn nào có ý định mua gì trên trang đó thì cá nhân mình khuyên bạn suy nghĩ lại, vì sự việc đơn giản mà ứng xử như vậy thì khi gặp trục trặc mình cũng không nghĩ sẽ có cách cư xử lịch sự hơn nhiều đâu.

P/s: tại cái bạn bestprice này ở HN nên mình đi lại không tiện, có bạn nào muốn giúp mình vụ này không?

Update ngày 21/8/2015: các bạn BestPrice đã gửi thư xin lỗi đến mình, cũng như remove bức ảnh khỏi trang bestprice.vn. Mình cũng không có nhu cầu gì hơn, coi như vụ việc kết thúc tại đây.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s